Urlop siła wyższa — ile dni i godzin w roku

Pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 2 dni albo 16 godzin (art. 148¹ § 1 Kodeksu pracy). Przepis obowiązuje od 26 kwietnia 2023 r. i wdraża unijną dyrektywę 2019/1158 w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym (work-life balance).

  • Dni albo godziny, nie jedno i drugie. O sposobie wykorzystania zwolnienia w danym roku decyduje pracownik w pierwszym wniosku złożonym w tym roku (§ 2). Wybór obowiązuje do końca roku.
  • W godzinach można brać po kawałku. Kto wybierze godziny, może wyjść z pracy np. na 3 godziny i wykorzystać resztę przy innej okazji.
  • Limit na rok, nie na zdarzenie. Wymiar nie zależy od liczby dzieci ani członków rodziny i nie rośnie, gdy nagłych sytuacji jest więcej.
  • Limit przy zmianie pracy. Wymiar dotyczy roku kalendarzowego, a nie pracodawcy, dlatego w świadectwie pracy podaje się liczbę dni lub godzin zwolnienia wykorzystanego w roku, w którym ustał stosunek pracy.
  • Niewykorzystane zwolnienie przepada z końcem roku. Nie przechodzi na kolejny rok i nie przysługuje za nie ekwiwalent.

Kiedy przysługuje zwolnienie z powodu siły wyższej

Muszą być spełnione łącznie trzy warunki z art. 148¹ § 1:

  • chodzi o pilną sprawę rodzinną,
  • sprawa jest spowodowana chorobą lub wypadkiem,
  • niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika.

Kodeks pracy nie definiuje siły wyższej ani pilnej sprawy rodzinnej i nie zawiera listy członków rodziny. Typowe przykłady to wypadek dziecka w szkole, nagłe zachorowanie rodzica albo małżonka, którego trzeba zawieźć do szpitala, czy wezwanie do bliskiej osoby po wypadku. Państwowa Inspekcja Pracy wyjaśnia, że chodzi o zdarzenie nagłe, którego nie dało się przewidzieć. Zaplanowana wizyta u lekarza albo sprawa, którą może załatwić ktoś inny, tych warunków nie spełnia.

Zwolnienie przysługuje każdemu pracownikowi, bez względu na staż pracy i rodzaj umowy o pracę. Nie mają go zleceniobiorcy ani osoby na B2B, chyba że strony zapisały takie prawo w umowie.

Jak zgłosić zwolnienie z powodu siły wyższej

Pracodawca jest obowiązany udzielić zwolnienia na wniosek zgłoszony przez pracownika najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia (art. 148¹ § 3). Nie może więc odmówić ani uzależnić zgody od sytuacji w firmie.

  • Forma: przepis jej nie określa. Wniosek można zgłosić ustnie, telefonicznie, SMS-em albo e-mailem, a potwierdzić na piśmie po powrocie, np. na wniosku o urlop z zaznaczonym zwolnieniem z powodu siły wyższej.
  • Treść: kto, kiedy i na jak długo, a w pierwszym wniosku w roku — czy zwolnienie ma być rozliczane w dniach, czy w godzinach.
  • Dokumenty: Kodeks pracy nie wymaga zaświadczeń ani innych dowodów. Według wyjaśnień Państwowej Inspekcji Pracy pracodawca nie może ich żądać.
  • W trakcie dnia pracy: zwolnienie można zgłosić także po rozpoczęciu zmiany, np. po telefonie ze szkoły.

Po zwolnieniu pracodawca dopuszcza pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku, a gdy nie jest to możliwe — na równorzędnym, na warunkach nie mniej korzystnych (art. 148¹ § 6 w związku z art. 186⁴).

Ile płatny jest urlop z powodu siły wyższej

W okresie zwolnienia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia (art. 148¹ § 1). Liczy się je według zasad obowiązujących przy wynagrodzeniu za urlop, z tym że składniki zmienne przyjmuje się z miesiąca, w którym przypadło zwolnienie (§ 5 ust. 1 rozporządzenia z 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy), i wypłaca połowę.

Przykład. Pracownik ze stałą pensją 6000,00 zł brutto bierze w listopadzie 2026 r. jeden 8-godzinny dzień zwolnienia. Wymiar czasu pracy w tym miesiącu to 160 godzin, więc za 8 godzin przypada 6000,00 zł ÷ 160 × 8 = 300,00 zł. Za dzień zwolnienia pracownik dostaje połowę, czyli 150,00 zł, a pensja za cały miesiąc wynosi 5850,00 zł brutto.

Połowa wynagrodzenia jest zwykłym przychodem ze stosunku pracy: pracodawca nalicza od niej składki ZUS i zaliczkę na podatek. Stawkę za godzinę w dowolnym miesiącu znajdziesz w kalkulatorze nadgodzin, który liczy ją z pensji i wymiaru czasu pracy.

Siła wyższa na części etatu i na zmianie 12-godzinnej

Zwolnienie udzielane w godzinach ustala się dla pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy proporcjonalnie do etatu, a niepełną godzinę zaokrągla się w górę do pełnej (art. 148¹ § 4). Wymiaru w dniach przepis nie zmniejsza.

Wymiar etatu16 h × etatW godzinachW dniach
Pełny etat16 h16 h2 dni
7/8 etatu14 h14 h2 dni
4/5 etatu12,8 h13 h2 dni
3/4 etatu12 h12 h2 dni
3/5 etatu9,6 h10 h2 dni
1/2 etatu8 h8 h2 dni
1/4 etatu4 h4 h2 dni

Wybór między dniami a godzinami ma znaczenie przy dłuższych zmianach. Przepis nie przelicza dni na godziny: dzień zwolnienia to dzień pracy z grafiku, także gdy zmiana trwa 12 godzin. Pracownik na zmianach 12-godzinnych, który wybierze dni, jest więc zwolniony z dwóch całych zmian, a przy wyborze godzin — z 16 godzin. Wybór godzin opłaca się z kolei temu, kto zwykle potrzebuje wyjść tylko na część dnia.

Tak samo liczy się wymiar u pracowników, których dobowa norma czasu pracy z odrębnych przepisów jest niższa niż 8 godzin (art. 148¹ § 5). Ile godzin dziennie i miesięcznie przypada na część etatu, sprawdzisz na stronie etat — ile to godzin.

Siła wyższa w grafiku i ewidencji czasu pracy

Godziny zwolnienia są usprawiedliwioną nieobecnością, więc obniżają wymiar czasu pracy pracownika w okresie rozliczeniowym (art. 130 § 3) i nie odpracowuje się ich. W ewidencji czasu pracy zapisuje się rodzaj i wymiar zwolnienia — w dniach albo w godzinach, zgodnie z wyborem pracownika — żeby było widać, ile z rocznego limitu zostało.

Zwolnienie zgłoszone rano albo w trakcie zmiany oznacza lukę w obsadzie. Osoba, która przejmie zmianę, musi zachować 11 godzin odpoczynku dobowego (art. 132) i 35 godzin tygodniowego (art. 133), a dodatkowe godziny mogą być dla niej nadgodzinami.

Siła wyższa a opieka nad dzieckiem, urlop opiekuńczy i urlop na żądanie

  • Opieka nad dzieckiem do 14 lat (art. 188): też 2 dni albo 16 godzin w roku, ale z pełnym wynagrodzeniem i bez podawania przyczyny. Rodzic małego dziecka zwykle sięga najpierw po te dni.
  • Urlop opiekuńczy (art. 173¹): 5 dni w roku bez wynagrodzenia na osobistą opiekę nad członkiem rodziny albo domownikiem z poważnych względów medycznych. Wniosek trzeba złożyć co najmniej dzień wcześniej, więc nie nadaje się na nagłe zdarzenia.
  • Urlop na żądanie (art. 167²): 4 dni w roku z puli urlopu wypoczynkowego, płatne w całości, bez podawania przyczyny.
  • Urlop okolicznościowy: 2 dni albo 1 dzień płatnego zwolnienia z powodu ślubu, urodzenia się dziecka albo zgonu i pogrzebu bliskiej osoby.
  • Zasiłek opiekuńczy z ZUS: przy dłuższej opiece nad chorym dzieckiem albo innym chorym członkiem rodziny, na podstawie zwolnienia lekarskiego.

Uprawnienia są od siebie niezależne: wykorzystanie zwolnienia z powodu siły wyższej nie zmniejsza żadnego z pozostałych.

Pytania o urlop z powodu siły wyższej

Ile dni urlopu z powodu siły wyższej przysługuje w roku?

2 dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym (art. 148¹ § 1 Kodeksu pracy). O tym, czy zwolnienie jest liczone w dniach, czy w godzinach, pracownik decyduje w pierwszym wniosku w danym roku. Niewykorzystane zwolnienie nie przechodzi na kolejny rok.

Ile płatny jest urlop z powodu siły wyższej?

W okresie zwolnienia pracownik zachowuje prawo do połowy wynagrodzenia (art. 148¹ § 1). Wynagrodzenie liczy się jak za urlop wypoczynkowy, ze zmiennymi składnikami z miesiąca zwolnienia, a potem dzieli na pół. Od tej kwoty odprowadza się składki i zaliczkę na podatek jak od zwykłej pensji.

Czy pracodawca może odmówić zwolnienia z powodu siły wyższej?

Nie. Pracodawca jest obowiązany udzielić zwolnienia na wniosek zgłoszony najpóźniej w dniu korzystania z niego (art. 148¹ § 3). Warunkiem jest pilna sprawa rodzinna spowodowana chorobą lub wypadkiem, która wymaga natychmiastowej obecności pracownika.

Jak złożyć wniosek o urlop z powodu siły wyższej?

Przepis nie wymaga żadnej formy. Wniosek można zgłosić ustnie, telefonicznie, SMS-em albo e-mailem, najpóźniej w dniu zwolnienia. W pierwszym wniosku w roku trzeba wskazać, czy zwolnienie ma być rozliczane w dniach, czy w godzinach. Kodeks nie wymaga dołączania dokumentów.

Ile godzin siły wyższej przysługuje na pół etatu?

Przy rozliczaniu w godzinach wymiar ustala się proporcjonalnie do etatu, a niepełną godzinę zaokrągla się w górę (art. 148¹ § 4): na 1/2 etatu to 8 godzin, na 3/4 etatu 12 godzin. Wymiaru w dniach przepis nie zmniejsza — to 2 dni.

Czym różni się siła wyższa od urlopu opiekuńczego i opieki nad dzieckiem?

Zwolnienie z powodu siły wyższej (art. 148¹) to 2 dni albo 16 godzin na nagłe sprawy rodzinne, płatne w połowie. Opieka nad dzieckiem do 14 lat (art. 188) to 2 dni albo 16 godzin z pełnym wynagrodzeniem, bez podawania przyczyny. Urlop opiekuńczy (art. 173¹) to 5 dni bez wynagrodzenia na opiekę nad członkiem rodziny albo domownikiem z poważnych względów medycznych, z wnioskiem co najmniej dzień wcześniej.

Zastępstwo w grafiku w kilka minut

W programie do grafiku pracy grafena. zaznaczysz nieobecność, zobaczysz, kogo brakuje na zmianie, i przypiszesz zastępstwo. Ostrzeżenia pokażą, gdy komuś zostaje mniej niż 11 godzin odpoczynku. Do 5 pracowników za darmo.

Ułóż grafik online →